Sau khi vào cơ thể, dưới tác động của các men (ezyme) trong hệ thống tiêu hóa như dạ dày, tụy… thức ăn sẽ chuyển hóa thành các chất dinh dưỡng nuôi cơ thể. Tuy nhiên, làm thế nào để hấp thụ tối đa chất dinh dưỡng từ lượng thực phẩm tiêu thụ mỗi ngày vẫn là mối quan tâm của nhiều người.

Ăn chậm nhai kỹ

Thức ăn trước khi bị phân giải tiêu hóa thì ăn chậm nhai kỹ là một quá trình quan trọng nhất. Khi nhai kỹ, thức ăn sẽ được nghiền nhỏ hơn, làm tăng diện tích tiếp xúc của thức ăn, giúp cho thức ăn được tiêu hóa triệt để hơn, vừa giảm bớt gánh nặng cho dạ dày mà vẫn đảm bảo đủ năng lượng. Không những thế, nhai kỹ giúp giảm nguy cơ mắc ung thư. Các nhà y học Nhật Bản đã chứng minh bằng rằng: nhai kỹ trên 30 giây sẽ khiến các độc tố gây bệnh ung thư mất tác dụng gây bệnh. Chính nước bọt được tiết ra khi nhai kỹ có tác dụng trừ độc rất mạnh.

Đa dạng nguồn thực phẩm

Không có một loại thực phẩm nào chứa đủ loại dinh dưỡng cần thiết. Vì vậy, để đảm bảo đủ dinh dưỡng, cần sử dụng nhiều loại thực phẩm trong bữa ăn và đổi món thường xuyên. Chế độ ăn đa dạng sẽ giúp “thu gom” hết những vi chất cần cho sức khỏe con người. Trước đây, Tổ chức Y tế Thế giới cho rằng, mỗi ngày ăn 10 loại thực phẩm là có thể bảo đảm về năng lượng và vi chất, miễn là đủ 4 nhóm đạm, béo, đường bột, vitamin và khoáng. Tuy nhiên, theo khuyến cáo mới nhất của tổ chức này, phải ăn tối thiểu 20 loại thực phẩm thuộc 4 nhóm mỗi ngày thì mới đủ dinh dưỡng.

Cần ăn đa dạng nguồn thực phẩm để bảo đảm đủ dinh dưỡng.

Tránh ăn đêm

Vì một số nguyên nhân nào đó, một số người phải ăn tối rất muộn, thói quen như thế sẽ gây tích mỡ cho cơ thể. Tỉ lệ trao đổi chất cũ mới trong cơ thể cao nhất là vào buổi sáng sớm và sau trưa, lúc này đại đa phần dinh dưỡng được tiêu hóa hấp thụ. Bên cạnh đó, ăn tối muộn sẽ ảnh hưởng đến chất lượng giấc ngủ vì cơ thể phải tìm mọi cách để hấp thụ được hết 75% calo trước khi cơ thể đi vào giấc ngủ.

Ngoài ra, muốn hấp thụ tốt dinh dưỡng, trong khi ăn không nên uống đồ uống có ga cùng với bữa ăn chính, không hút thuốc và tránh sử dụng quá nhiều caffein và rượu. Vì rượu, cà phê, thuốc lá có thể can thiệp vào các hoạt động của hệ tiêu hóa.

Bác sĩ Nguyễn Trí Tráng

Bữa ăn gia đình - nơi họp mặt của tất cả các thành viên trong gia đình để cùng nhau chuẩn bị và thưởng thức món ăn do chính mình chế biến, chia sẻ vui buồn trong cuộc sống, giáo dục cho các thế hệ con cháu những giá trị truyền thống của gia đình. Ngoài ra, bữa ăn gia đình có vai trò quan trọng trong việc phục vụ sức khỏe các thành viên trong gia đình.

Ai cũng công nhận ăn uống tại nhà thường ngon hơn vì hợp khẩu vị, bảo đảm dinh dưỡng, an toàn vệ sinh thực phẩm, rẻ tiền và đặc biệt là vui hơn vì được quây quần, trò chuyện với người thân. Tuy nhiên, trong thời buổi công nghiệp hiện đại ngày nay, để tổ chức tốt và duy trì bữa ăn gia đình, đây là vấn đề không đơn giản.

Sau đây là 10 bí quyết giúp bạn xây dựng thực đơn gia đình hợp lý nhất:

1.Thực đơn cần đa dạng thực phẩm: Thực phẩm thiên nhiên dù hoàn hảo tới đâu cũng không thể cung cấp đầy đủ chất dinh dưỡng cho cơ thể. Mỗi ngày, cơ thể cần từ 20-30 loại thực phẩm khác nhau để đảm bảo đủ chất. Muốn đạt chỉ tiêu trên, cần phải phối hợp nhiều loại thực phẩm, mỗi thứ một ít để làm các món (mặn, canh, xào, tráng miệng) thập cẩm, hỗn hợp… và đổi món mỗi bữa.

2.Để cung cấp đủ năng lượng và các chất dinh dưỡng cần thiết cho cơ thể, không phải cứ ăn nhiều là đủ vì ăn uống không chừng mực, ăn nhiều hơn so với nhu cầu có thể dẫn đến các bệnh lý mạn tính có liên quan đến dinh dưỡng như: thừa cân béo phì, bệnh lý tim mạch, ung thư, đái tháo đường… Hay nhất là vừa đủ với nhu cầu của từng người trong từng thời kỳ cụ thể. Đối với trẻ em và thanh thiếu niên - lứa tuổi đang phát triển nhanh, nhu cầu dinh dưỡng cao, vì vậy, bữa ăn của trẻ cần phải đảm bảo về chất lượng lẫn số lượng. Người lao động, đặc biệt là lao động nặng, nhu cầu dinh dưỡng sẽ cao hơn người làm việc văn phòng.

3.Cân đối giữa các loại thực phẩm là yêu cầu để phát triển toàn diện. Bữa ăn hằng ngày nên có cả thực phẩm động vật và thực vật. Đừng quan niệm cái gì đắt tiền thì mới bổ. Nếu ngày nào cũng ăn thịt với trứng mà thiếu cá và đậu hũ thì rối loạn mỡ máu và bệnh tim mạch sẽ đến “thăm” sớm. Một người trưởng thành mỗi tháng cần ăn 1,5kg thịt, 2kg hải sản và 3kg đậu hũ là cân đối về đạm.

4.Bữa ăn ngon không có nghĩa là phải chế biến những món ăn thịnh soạn, đắt tiền, mà phải hợp khẩu vị và khả năng tiêu hóa hấp thu của từng người trong gia đình. Nhà có trẻ em thì không nên nấu mặn - nêm cay, có người già – người bệnh thì phải nấu chín mềm, lỏng loãng…, ăn nhiều bữa trong ngày…

5.Chất béo là nguồn cung cấp năng lượng cao nhất trong các loại thực phẩm, không sử dụng quá nhiều, cũng không nên kiêng khem quá mức vì đều ảnh hưởng đến sức khỏe. Cũng cần cân đối giữa béo động vật và béo thực vật. Uống sữa, ăn thịt heo đã có mỡ thì nên dùng dầu ăn để chế biến món ăn.

Đa dạng thực phẩm.

6.Hạn chế sử dụng đường tinh: dưới 20g/ngày/người (khoảng 4 muỗng cà phê), các món ngọt đường như chè, bánh ngọt, nước ngọt, sữa có đường… cũng không nên dùng thường xuyên.

7.Nên ăn nhạt càng tốt để phòng tránh tăng huyết áp. Lượng muối ăn mỗi ngày nên dưới 10g/người (khoảng 2 muỗng cà phê) kể cả muối ướp cá, muối dưa cà, nêm canh xào…

8.Tăng cường sử dụng các loại rau củ quả và trái cây tươi vì đây là nguồn thực phẩm cung cấp vitamin, giúp cơ thể tăng sức đề kháng, giàu chất xơ thuận lợi cho tiêu hóa, đặc biệt là chứa nhiều chất chống oxy hóa sẽ giúp cơ thể khỏe mạnh, da dẻ hồng hào và duy trì tuổi thanh xuân.

9.Thức ăn đem lại nguồn dinh dưỡng quí giá cho sức khỏe nhưng ngược lại, thức ăn không đảm bảo vệ sinh có thể là mầm mống của nhiều bệnh tật. Để góp phần nâng cao sức khỏe và giúp cho bữa ăn ngon hơn, hấp dẫn hơn, cần chú ý đến vệ sinh cá nhân, vệ sinh môi trường và vệ sinh an toàn thực phẩm.

Bài 1: thổ phục linh 20g, cát căn 20g, đậu xanh 25g. Tất cả cho vào ấm, đổ 2 lít nước nấu sôi trong 15 phút, để nguội hẳn rồi mới uống. Mỗi lần uống 1 bát, uống 2 - 3 lần liền.

Bài 2: biển đậu 20g, kim ngân hoa 16g, cà gai leo 20g, rau má 20g. Cho các vị vào ấm, đổ 2 lít nước, sắc uống. Uống lúc nguội, 2 - 3 lần liền.

Bài 3: lá đỗ ván, lá sắn dây, rau má, lá đinh lăng mỗi thứ 30g. Đổ nước 2 lít sắc uống, uống lúc nguội 2 - 3 lần liền.

Canh đậu xanh là món canh có tác dụng giải rượu rất tốt.

Bài 4:

cát căn 20g, biển đậu 20g, thổ phục linh 20g, cúc hoa 12g, đinh lăng 16g, đan bì 12g, chi tử 12g, hoài sơn 16g, chỉ xác 10g, cam thảo 12g, ngũ gia bì 16g, rau má 20g, mã đề thảo 16g, rau dấp cá 16g. Sắc uống trong ngày.

Bài 5: lá dong 60 - 80g. Lá dong rửa sạch cắt ngắn, nấu nước cho bệnh nhân uống. Tác dụng giải rượu rất hiệu quả.

Bài 6: canh đậu xanh, tía tô: đậu xanh xay để cả vỏ 50g, lá tía tô 20g. Hai thứ nấu thành canh, ăn vài lần sau khi đã dùng rượu, kiêng ra gió. Nếu trời lạnh cần ủ ấm cho bệnh nhân.  

  Lương y  Trịnh Văn Sỹ

Mật ong là một sản vật quý của tự nhiên, vừa là món ăn, vừa là vị thuốc. Mật ong quen thuộc với con người ở khắp nơi trên thế giới, với nhiều ứng dụng trong đời sống và y dược. Một trong những ứng dụng phổ biến của mật ong đó là làm giảm nhẹ các triệu chứng thường gặp ở vùng họng như viêm họng, ho, ngứa rát họng, đau họng…Các bác sĩ ở trường đại học y dược Pensylvania (Mỹ) đã tổng hợp và phân tích về tác dụng của Mật ong như sau:

Mật ong giúp làm giảm viêm họng

Mật ong rất lành lại có hoạt tính kháng khuẩn nên được xem như một loại kháng sinh tự nhiên. Bôi mật ong trực tiếp lên các vết chầy xước, vết thương, vết nhiễm trùng ngoài da có tác dụng chống nhiễm khuẩn, giúp vết thương mau lành. Sử dụng kết hợp mật ong và thuốc kháng sinh cho kết quả làm lành các ổ loét niêm mạc dạ dày tá tràng nhanh hơn việc chỉ sử dụng kháng sinh đơn độc. Mật ong cũng được sử dụng để đề phòng nhiễm khuẩn và điều trị các vết thương hậu phẫu. Tương tự như vậy, mật ong cũng được sử dụng để làm giảm tình trạng nhiễm khuẩn ở niêm mạc hầu họng. Do vậy, khi bị viêm họng, nên lưu ý bổ sung mật ong vào danh mục thuốc điều trị.

Mật ong giúp mau lành các vết loét

Bên cạnh tác dụng kháng khuẩn, mật ong còn kích thích việc tái tạo niêm mạc mới nên giúp mau lành các tổn thương da và niêm mạc. Tác dụng này nhờ sự có mặt của 2 thành phần acid Panthotenic và Albumin sẵn có trong mật ong.

Mật ong giúp làm dịu niêm mạc hầu họng

Nhờ vị ngọt thanh và các thành phần làm dịu niêm mạc sẵn có, mật ong khi để tiếp xúc trực tiếp với niêm mạc hầu họng có tác dụng làm dịu họng, giảm ngứa và đau rát họng. Ngoài ra, mật ong còn làm tăng tính kháng viêm và kháng dị ứng của niêm mạc họng, do vậy giúp niêm mạc họng trở nên bền vững hơn trước mọi kích thích.

Mật ong giúp làm giảm ho

Mật ong từ xa xưa đã được sử dụng như một vị thuốc chữa ho thiên nhiên. Có thể sử dụng mật ong nguyên chất hoặc chế biến cùng một số loại thảo dược để tăng thêm tác dụng. Theo kết quả nghiên cứu của TS Ian Paul và cộng sự (trường ĐH Pensylvania, Mỹ), “Mật ong chữa ho tốt hơn các thuốc mua ở quầy”. Đặc biệt, đây chính là liệu pháp thiên nhiên an toàn, hiệu quả mà cha mẹ nên dùng cho trẻ trên 1 tuổi khi chúng bị ho hay cảm cúm…

Mật ong là một vị thuốc bổ dưỡng

Thành phần mật ong chứa nhiều đường hấp thu nhanh như Glucose, Fructose, Maltose, Sucrose, các acid amin, khoáng chất, enzym tiêu hóa…giúp phục hồi sinh lực, chống mệt mỏi, tăng cường sức đề kháng. Điều này rất có giá trị khi cơ thể rơi vào tình trạng mệt mỏi, suy kiệt do các chứng ho, viêm họng trở nên mãn tính, dai dẳng lâu ngày hoặc tái đi tái lại. Khi đó, việc bồi bổ, nâng cao thể trạng, tăng khả năng chống đỡ với tác nhân gây bệnh hay cải thiện khả năng phục hồi sức khỏe một cách tự nhiên có ý nghĩa quan trọng không kém việc làm giảm các triệu chứng tức thời như giảm ho, giảm viêm, giảm đau rát họng…nhằm đem lại cảm giác dễ chịu cho người bệnh.

Nhờ những tác dụng chữa bệnh phong phú như vậy, mật ong không chỉ được sử dụng như một vị thuốc dân gian mà được kết hợp trong nhiều thuốc chữa bệnh. Ngày nay, để giảm các triệu chứng viêm họng, ho, ngứa hoặc đau rát họng, có thể sử dụng các sản phẩm có chứa mật ong như thuốc ho Bảo Thanh, viên ngậm Bảo Thanh (công ty DP Hoa Linh). Sản phẩm được bào chế từ mật ong, ô mai và các thảo dược, trên nền tảng phương thuốc cổ trị ho Xuyên bối tỳ bà cao có tác dụng bổ phế, dưỡng âm, hóa đàm, chỉ khái theo nguyên lý Đông y. Đồng thời, dạng viên ngậm phát huy tác dụng tại chỗ, nhanh chóng làm dịu họng, giảm ngứa rát họng. Thuốc ho Bảo Thanh và viên ngậm Bảo Thanh sử dụng thích hợp khi bị ho, ngứa rát họng do các nguyên nhân thường gặp như thay đổi thời tiết, gió, nhiễm lạnh, cảm lạnh, uống nước lạnh, ngồi điều hòa, khói thuốc, hóa chất, phát âm nhiều…

Hàm lượng cholesterol cao trong máu lắng đọng ở thành mạch gây xơ vữa là nguyên nhân của nhiều bệnh lý tim mạch.  Một chế độ ăn uống có ít mỡ bão hoà, ít chất béo đồng phân và ít cholesterol sẽ giúp duy trì được cân nặng hợp lý, huyết áp bình thường và thậm chí làm giảm nguy cơ bị các bệnh lý mạn tính khác bao gồm: tiểu đường type 2, bệnh loãng xương và một số bệnh ung thư khác.

Chọn lựa thực phẩm có lợi cho sức khỏe

Ăn nhiều rau và hoa quả

Trong rau xanh và hoa quả có nhiều vitamin, chất khoáng, chúng cung cấp rất ít calo. Ăn nhiều rau và hoa quả giúp duy trì cân nặng một cách hợp lý, duy trì huyết áp trong giới hạn bình thường từ đó giúp giảm các biến cố về tim mạch.

Thay thế các loại thức ăn có nhiều calo bằng các loại rau và hoa quả; Đặc biệt nên ăn các loại rau xanh và hoa quả như rau bina, cà rốt, quả đào và quả mọng. Nên ăn các loại thức ăn có nhiều chất khoáng, vitamin như khoai tây và ngũ cốc. Ăn các loại rau (kể cả rau tươi, rau đông lạnh và rau đóng hộp) và các loại hoa quả thay vì uống nước ngọt. Chọn các loại rau đông lạnh và rau đóng hộp, các loại nước quả không có đường, mỡ bão hòa và mỡ đồng phân hoặc muối khi không có sẵn các loại thức ăn tươi; Không thêm các loại mỡ bão hoà, chất béo đồng phân, đường, muối để chế biến rau và quả.

Chọn các loại thức ăn nhiều tinh bột và chất xơ

Các loại thức ăn toàn tinh bột chưa tinh chế có nhiều chất xơ có thể làm giảm cholesterol máu. Chúng rất quan trọng trong việc phòng các bệnh tim mạch và đột quị. Chất xơ khiến bạn cảm thấy nhanh no, do đó giúp giảm cân tốt hơn. Chọn các loại thức ăn toàn tinh bột  như lúa mì, yến mạch/bột yến mạch, lúa mạch đen, lúa mạch thường và hạt ngũ cốc. Ngoài ra bạn cũng có thể ăn các loại bỏng ngô, gạo nếp vàng, bột mì, kiều mạch, hạt kê, lúa miến. Chọn các loại bánh mì, các thức ăn khác mà thành phần có nhiều tinh bột.

Nên ăn khoảng 25gam chất xơ mỗi ngày.

Ăn cá tối thiểu 2 lần một tuần

Có nhiều loại cá có hàm lượng cao acid béo omega-3 như  cá hồi, cá trích, không nên ăn các loại cá đông lạnh, và không nên cho thêm nước sốt có kem vào cá. Không nên chế biến cá bằng các loại chất béo bão hoà và chất béo đồng phân.

Những thực phẩm cần lưu ý

Các thực phẩm toàn sữa – chọn các loại thức ăn không có chất béo, chỉ có 0,5% chất béo hay 1% sữa béo và các sản phẩm sữa bò. Chúng có nhiều protein, calci và các chất dinh dưỡng khác mà không có các chất béo bão hoà và cholesterol.

Bơ và sữa có nhiều chất béo bão hoà hơn là sữa toàn phần, không nên ăn nhiều. Hãy chọn các loại dầu thực vật, bơ thực vật.

Phomat: nhiều loại phomat có hàm lượng chất béo bão hoà cao. Nên lựa chọn các loại phomat làm từ sữa có ít chất béo, phomat của Ý có một ít váng sữa, phomat Ricotta vàc các loại phomat ít chất béo khác. Hãy chọn các loại phomat có không quá 3gam chất béo cho mỗi 28,35gam thực phẩm và không quá 2gam chất béo bão hoà cho mỗi 28,35gam thực phẩm.

Trứng: lòng đỏ trứng có nhiều cholesterol, mỗi quả trứng có khoảng 213g cholesterol, (chiếm khoảng 71%). Lòng trắng trứng không có cholesterol và có nhiều loại protein có ích, trong một số thực đơn có thể sử dụng 2 lòng trắng trứng hay 1 lòng trắng trứng với 2 thìa cafe dầu không bão hoà thay vì dùng cả lòng trắng và lòng đỏ trứng. Bạn cũng có thể sử dụng các loại thực phẩm thay thế trứng có sẵn mà không có cholesterol. Chỉ nên ăn trứng đã luộc chín và lòng trắng trứng mà không nên ăn trứng sống vì chúng có thể có nhiều loại vi khuẩn nguy hiểm.

Thịt: Hội tim mạch Mỹ khuyến cáo nên ăn không quá 150mg thịt mỗi ngày bao gồm thịt lợn sạch, thịt gia cầm, cá hay hải sản. 

Thịt bò, cừu, lợn, bê: hầu hết các loại thịt này đều có cùng hàm lượng cholesterol, khoảng 70mg cho mỗi 100gam thịt. Nên ăn các loại thịt đỏ với một lượng vừa phải.

Phủ tạng động vật: bao gồm gan, lách, thận, não và tim. Tất cả các loại thực phẩm này đều chứa hàm lượng cholesterol rất cao. Nếu bạn đang ăn kiêng mỡ, chỉ nên thỉnh thoảng ăn chúng. Gan có nhiều sắt và vitamin. Mỗi tháng chỉ cần ăn khoảng 100mg là đủ.

Thịt gia cầm: các loại thịt gà, ngỗng và vịt đều có hàm lượng chất béo cao. Bạn nên bỏ da gà trừ khi bạn cho nướng cả con vì ở dưới lớp da có rất nhiều mỡ.

Cá: Cả thịt cá và dầu cá đều có ít chất béo bão hoà. Hội tim mạch Mỹ khuyến cáo rằng nên ăn ít nhất 2 bữa cá mỗi tuần. Chọn các loại cá có hàm lượng acid béo omega 3 cao như cá ngừ, cá hồi hay cá trích, cá mòi, cá thu. Nên nướng, hấp cá hơn là rán cá.

Hải sản như tôm và cua có nhiều cholesterol nhiều hơn các loại cá hay hải sản khác. Nhưng chúng có ít chất mỡ bão hoà và mỡ toàn phần hơn các loại thịt và gia cầm. Có thể nướng, luộc, rán hay hấp.

Bánh mì: nhiều loại bánh ăn sẵn được làm từ lòng đỏ trứng, chất béo bão hoà và chất béo đồng phân vì vậy không nên ăn nhiều loại thực phẩm này. Tốt hơn là bạn nên tự làm bánh ở nhà hay chọn các loại bánh ăn sẵn được làm từ dầu ăn không bão hoà, chỉ có khoảng 1% chất béo của sữa và lòng trắng trứng hay các loại thực phẩm thay thế trứng.

Các loại bánh ăn nhanh như bánh rán, bánh nướng, bánh ngọt, bánh qui cũng có nhiều chất béo đồng phân, nó sẽ làm tăng LDL cholesterol máu. Do đó nên ăn ít những thực phẩm này.

Đôi khi việc thực hiện chế độ ăn giảm cholesterol cũng sẽ không giảm được cholesterol máu như mong muốn. Khi đó bác sĩ sẽ kê thêm cho bạn một số loại thuốc làm giảm mỡ máu. Nếu mỡ máu của bạn không quá cao, việc thay đổi chế độ là cách tốt nhất. Nhưng nếu bạn cần phải dùng thuốc làm giảm mỡ máu thì chế độ ăn cũng làm tăng hiệu quả tác dụng của thuốc.

BS. Trần Bá Hiếu